Đây là câu chuyện thật
không một chút nào có ý đánh bóng hay đề cao. Với tất cả tấm chân tình của
người trong cuộc chỉ muốn thuật lại một cách thật trung thực về sự việc đã
xảy ra với một tác phẩm của một họa sĩ có tầm vóc lớn trong nền hội họa Việt
Nam đương đại, sau 60 năm nằm im trong bóng tối. Sự trở lại của nó thật hy hữu,
thật bất ngờ, khá ly kỳ và hấp dẫn. Cũng là điều may mắn đối
với nền hội họa Việt
***
Bức tranh mà tôi muốn đề cập
ở đây là của họa sĩ Nguyễn Sáng. Tên đầy đủ là Nguyễn văn Sáng. Ông sinh ngày
01 tháng 8 năm 1923 tại Mỹ Tho. Mất năm 1988 tại
Vì là câu chuyện mới xảy ra
nên tôi còn nhớ rất rõ.
Hôm ấy vào khoảng hơn mười giờ sáng. Tôi đang ngồi bên cửa hàng thứ hai
cũng mang tên Minh Ngọc. Số 292 đường Võ văn Tần P.5, quận 3. Lý do tôi sang bên
này là vì cuối năm công việc in gia công lịch hàng năm cho khách hàng bên của hàng 476 Nguyễn thị Minh Khai đã vãn nên đã giao khoán
con vợ con quản trò. Một phần phải sang bên này để dọn dẹp sắp xếp lại cửa hàng
cho tươm tất sau hơn tháng bỏ bê.
Đang cặm cụi sắp xếp lại một mớ
giấy tờ, văn bản triều Nguyễn có từ thời vua Gia Long, Tự Đức...v...v... Tụng giấy dó này bị thời gian vùi dập lâu ngày xô lệch quăn queo nên phải chính tay tôi làm mới vừa ý. Nghe tiếng động,
nhác thấy hắn dựng xe bước vào khoe ngay từ cửa.
- Tui mới mua được một tấm
tranh vẽ cô gái Bắc Kỳ vẽ bằng bút chì đẹp lắm! Trên bức tranh còn có một con dấu
của Trường Mỹ Thuật Đông Dương mang nội dung bán lấy tiền cứu trợ đồng bào bị nạn
bom ở Hà Nội. Tháng 01 năm 1944! Có điều tên họa sĩ tui chưa đọc được!?
- Tranh đâu! có mang theo
không? tôi buột miệng hỏi.
- Tui không có mang theo! vì chưa biết được tác giả nên chưa muốn bán, giờ chỉ có mang theo tờ photocopy anh coi đi! Nói xong hắn chìa cho tôi một cuộn giấy còn mới cứng. Tôi mở ra xem thấy có hai tờ. Một tờ là hình khuôn mặt cô gái. Một tờ có con dấu của Ban tổ chức, cùng chữ ký theo lối cổ triện. Tôi đọc ngay được tên "Văn Sáng" nhưng giả mù. Dạng chữ ký này tôi đã từng thấy nằm trên tác phẩm vẽ chân dung mẹ ông Đức Minh bằng phấn tiên và ngay bên trên chữ ký còn có thêm hàng chữ Nguyễn Văn Sáng nữa, nhưng ở bức của hắn thì không có hàng chữ đó. Do đã "chộ" vài lần chữ ký theo lối cổ triện này của Nguyễn Sáng nên tôi nhận ra ngay.
- Không thấy tranh thiệt, đây là bản photocopy biết nó ra sao mà nói chuyện! Tôi vặn.
- Để tui đọc được tên tác giả rồi sẽ cho anh xem, chứ giờ biết của ai đâu mà bán! Bán bao nhiêu giờ? Hắn cù cưa đưa đẩy. Mặc dù biết là tranh của Nguyễn Sáng rồi, nhưng chẳng lẽ nói cho hắn nắm thóp để quay mình sao!
- Thì chú mày muốn bán bao
nhiêu cứ nói! Được thì mua không được thì thôi! Tranh vẫn của chú mày, tiền vẫn còn trong túi tui có mất mát gì đâu mà sợ! Tôi thúc hắn.
- Tui cho anh xem cũng được, nhưng báo
cho anh biết là tui chưa bán vội! Để tui đi hỏi tên tác giả xong sẽ nói giá cho anh hay! Lâu lâu mới mua được tranh của Mỹ Thuật Đông Dương, để tui coi như thế nào
đã! bớt thiệt hại cho tui chút nào đỡ chút đó! Lời phát ngôn đầy tính toán của tay cáo lão.
- Chú mày chưa muốn bán vậy
đem ra đây làm gì? Bán thì bán không thì thôi, đưa cho người ta coi rồi sợ hố nói không bán! Lời nói có pha chút gay gắt. Quả thật! tôi rất muốn xem tận mắt bức vẽ gốc xem hư
thực ra làm sao, chứ nhìn qua bản photocopy lơ mơ như thế này tức anh ách. Khi thấy tôi tỏ vẻ
bực mình. Hắn cười giả lả nói vuốt:
- Thôi được rồi! tui sẽ dẫn
anh về nhà để xem. Nhưng với một điều kiện là anh không được đòi mua! Nếu
anh đòi mua tui sẽ không bán cho anh! Hắn cột tôi.
- Vậy là sao!? Chú mày không
cho quyền nói mua! Vậy khi chú mày cho xem, tui thích thì nói làm sao? Tôi hỏi
ngược.
- Tui nói là khi xem xong,
nếu muốn mua thì anh cho tui biết! Tui hứa sẽ ưu tiên bán cho anh! Khi nào anh
không mua, tui sẽ bán cho người khác! Hắn nói.
- Lấy gì làm bảo đảm? Tôi hỏi ngược và muốn hắn hứa chắc với tôi một lần nữa.
- Anh yên tâm, tui hứa là làm! Hắn cười toe hứa hẹn với khuôn mặt đầy rạng rỡ.
- Nói thì giữ lấy lời à nha! Tôi cố nói gằn để cho hắn nhớ.
Đúng là tay cáo lão có cục sạn to đùng trong đầu. Hắn không còn phải lo lắng gì nữa khi đã nắm chắc được đằng cán, chỉ có điều hắn đang lay hoay chưa biết cách phải cắt như thế nào cho thật mạnh, thật sâu mà thôi, chứ chẳng còn gì phải lo sợ đến chuyện không có miếng thịt nào để ăn nữa... Suy đi nghĩ lại cũng không thể nào trách cứ hắn được. Vật quý hiếm đâu phải lúc nào cũng có. Cờ tới tay tội gì không phất! đợi đến bao giờ? Mọi sự đều có căn nguyên của nó. Đã lăn xả vào chốn "một vốn bốn lời" này, mọi người đều như thế cả chứ không riêng gì hắn. Và tôi cũng rất thích lối mua bán của hắn. Dứt khoát nhanh gọn. Kể từ khi "chộ" mặt nhau đến giờ cũng chưa có lần nào tôi thất vọng về chữ tín của hắn cả.
Tóm lại! cục diện đã như thế chả biết làm sao, đành phải xuôi theo để được hắn cho xem bức tranh. Đã có máu, giờ lại nghe tranh của Nguyễn Sáng nữa, làm sao mà cầm lòng cho được.
***
Tại nhà hắn. Từ gian trong bước
ra trên tay hắn cầm cuộn giấy giống như được quấn trong tờ báo cũ, có ràng mấy sợi dây thun bên
ngoài để giữ cho khỏi bị bung ra. Bước đến gần hắn chìa cuộn giấy cho
tôi và nói:
- Từ lúc mang đi photocopy về đến giờ, tui cũng chưa mở ra coi lại! Hắn phân bua.
Tôi nhìn hắn và giơ tay đón cuộn giấy báo, cẩn thận tháo từng sợi dây thun ra sợ làm rách tờ báo cũ bọc ngoài ảnh hưởng đến bức tranh, rủi có gì bị bắt đền thì chỉ có mà chết…
Tận mục sở thị.
· Trên cùng là tấm bản đồ. “Hình Thể Chính Trị Việt Nam” khá to có phần cũ kỹ cùng một số vết loang lổ . Do ấn quán Saigon 56. Nguyễn thế Nghiêm xuất bản. GP số 102/TXB. NV. Nam Cường 185 Đại lộ Nguyễn thái Học. Saigon. Giá: 12đ.00. Có kích thước: 46,50cm x 63,80cm.
· Bên dưới tấm bản đồ là bức chân dung bán thân cô gái Hanoi, vẽ bằng than thỏi [Fusain]. Người mẫu được đặt để trong một vùng không gian rộng mở thông thoáng của tờ giấy canson khổ lớn. Với mạch bút mạnh mẽ dứt khoát, cực kỳ linh hoạt và uyển chuyển nhìn giống như nét bút lông của giới cựu học, thật mềm mại bay bướm nhưng rất mach lạc, chuyển tải cả một cấu trúc ảo thị của sự phối hợp tuyệt khéo đầy ngẫu hứng giữa kỹ thuật tạo hình của Tây phương với những thuân pháp (皴法) cổ điển phương Đông thật sinh động và đầy ma lực. Một sự cách tân độc đáo về thuân pháp vẽ chì đầy mới lạ. Một sự chắt lọc tinh tế có chừng mực, vừa đủ không thừa thiếu, không rối rắm phức tạp hoặc quá đơn giản như ở các bức họa chân dung bằng chì than thường thấy trên họa trường (A). Riêng chữ ký của Nguyễn Sáng được viết theo thể chữ triện rất khó đọc, nhìn giống như cái "mề-đay". Phần dưới chân chữ ký cùng dãy số 1944 viết đè lên con dấu hình chữ nhật không viền, gồm sáu hàng chữ màu đỏ đã ngả màu nâu xậm. Một vài chữ bị nét chì than viết đè lên che mất, cũng có đôi chữ khác bị thiếu nét do mực không ăn vào giấy trở nên lem nhem mất nét, phải định thần đoán chừng mới đọc được. Đại ý là kỳ triển lãm tranh và có vẽ chân dung, do Ban Mỹ Thuật của Tổng hội Sinh viên Trường Đại học Đông Dương đứng ra tổ chức vào tháng "Janvier 1944" (1), để lấy tiền gây quỹ cứu trợ đồng bào bị nạn bom ở Hà Nội. Tờ giấy canson cũ kỹ đã xuống màu trà tàu nhạt, bề mặt trổ "lang ben" đều khắp. Bốn cạnh rìa đều có khuynh hướng quắn, sờn rách răng cưa lam nham, khô giòn dễ sứt mẻ. Góc phải trên bị ngấm nước loang thành quầng lấn vào trong cỡ gần một bàn tay. Dưới cùng nơi cạnh đáy cũng cho thấy đôi chỗ loang ố nhạt và một số ngấn nâu xậm nằm dưới một giải mốc trắng chồi đâm tua tủa từ phía dưới lên. Tất cả mấy vệt loang mốc này chạy cặp theo cạnh đáy lấn vào trong gần hết chiều ngang bức tranh. Cũng may là chỉ có thế, không xâm lấn gì thêm vào những chỗ quan trọng của tác phẩm. Thật đáng mừng!
· Mặt sau lưng bức tranh được dán phủ kín bằng 03 nửa tờ báo ố vàng bằng tiếng Pháp. Do tên tờ báo “Le Journal de Saigon” bị dán úp măt vào trong nên phải lật hé ra mới đọc được. Tờ đề ngày Vendredi. 30 Aout 1946. Tờ ngày Samedi 31 Aout 1946. Tờ Vendredi 06 Sept 1946. Cả ba cùng nằm trong năm 1946. Chúng được dán nối lại với nhau rồi ốp vào với mục đích giữ cho lưng bức tranh được an toàn. Quan sát những đường dán dính giữa tờ báo với lưng bức tranh. Các rãnh tiếp giáp, bụi đọng lại thành lớp khá dày lâu ngày vón cục và lên mốc trắng, ngay cả bản diện tờ báo cũng có những chỗ loang ngấn nước nhìn thấy khá rõ. Cũng rất may là tờ giấy canson dù có cũ kỹ nhưng chất liệu vẫn còn khá tốt không bị tỳ vết hay nếp gấp làm phương hại đến tác phẩm sau thời gian tồn tại hơn nửa thế kỷ (2).
Trong thời gian trên đường đi đến nhà hắn, tôi nghĩ chắc gì đã là đồ “xịn”, nhưng khi bắt tận tay day tận trán, tận mục sở thị bản gốc. Với kinh nghiệm cùng sự kiến trải trong nghề giấy má cũ, khái niệm coi thường ấy không còn nữa. Mặc dù chưa thể nói là mười mươi nhưng tôi cảm thấy yên tâm đến chín phần hơn. Những dấu hiệu cũ kỹ của thời gian tác động hằn dấu trên tổng thể bức tranh, cho thấy các chỉ dấu này không thể nguy tạo (3). Tôi cũng đặc biệt chú ý đến con dấu của BTC đóng vào tác phẩm "Cô gái Hanoi". Ngoài chuyện mang nội dung đầy tính nhân bản ra, tôi nghĩ nó còn là một nhân chứng của lịch sử trong giai đoạn chiến sự khốc liệt đang xảy ra trên đất nước do Đệ Nhị Thế Chiến mang lại. Không những thế, con dấu còn biểu lộ cho thấy nó đã được BTC đóng khống vào những tờ giấy canson trước khi giao cho chàng sinh viên Nguyễn Sáng, thông qua những nét chì than từ chữ ký của Nguyễn Sáng viết đè lên con dấu đã nói lên điều này. Cũng từ chuyện con dấu được đóng khống mà tôi nảy sinh ra một vài câu hỏi. Chàng sinh viên Nguyễn Sáng đã nhận và đã sử dụng hết bao nhiêu tờ để vẽ cho khách tham dự trong kỳ triển lãm? Có họa sĩ nào khác cùng đứng vẽ hay chỉ duy nhất mỗi mình Nguyễn Sáng? Tóm lại có nhiều điều khá bí ẩn gây thắc mắc cần được giải mã này càng khiến tôi thêm quyết tâm phải mua nó cho bằng được. Dứt khoát không thể để vuột khỏi tay bức tranh quý hiếm cưc kỳ đặc biệt này.
Tôi cảm thấy thật thích thú và ấm áp trong lòng. Và không dám xem lâu sợ hắn bắt mạch
biết “tăng xông” của mình thì mệt. Trong lúc xăm soi tôi có buông lời ướm thử
thăm dò chuyện mua bán bức tranh nhưng hắn vẫn khăng khăng là phải biết được
tác giả là ai rồi mới bán để tránh được thiệt thòi về phía hắn càng ít càng
tốt. Sự suy nghĩ của một người sành sõi, đa nghi như hắn càng đòi mua hắn lại
càng sợ hố, sau này khó mua. Tôi phớt lờ làm như chả có gì quan trọng, cho hắn
có một cảm nhận rằng đối với tôi có mua được cũng thế mà không mua được cũng
vậy. Tôi cuộn tấm tranh lại và nói với hắn là đồng ý mua nhưng phải cho tôi một
cái giá nào đó để tôi suy nghĩ. Hắn đồng ý và hứa ưu tiên bán cho tôi, khi nào
tôi không mua hắn mới bán cho người khác. Thời gian hắn hẹn là sau một tuần lễ.
Thâm ý của hắn tôi hiểu, một cách hoãn binh để có thời gian đi khảo giá xem ai trả cao nhất, rồi dựa vào đó kê thêm lên mà phán cho tôi một cái giá theo sở ý. Một tính toán rất chặt chẽ, đặt đối phương vào thế bị động, buộc phải lệ thuộc vào hắn không thể làm gì khác. Nếu tôi trả rẻ không vừa ý, hắn sẽ quay lại bán cho người trả giá cao nhất. Tôi hiểu và không sợ chuyện này, tôi không rõ những người hắn có thể đến để chào bán và tham khảo giá cả là ai. Nhưng chắc chắn một điều là không ai dại gì mà nói thật giá muốn mua cho hắn biết và ai cũng hiểu rằng hắn đang dọ giá nên có trả gia thế nào đi nữa hắn cũng vẫn chưa bán vì sợ bị hố do bản tính đa nghi. Với hắn tất cả chỉ là sự trao đổi chung chung để thăm dò ướm giá sơ bộ mà thôi. Vì vậy dẫu có thích mấy họ cũng vẫn phải dè chừng. Về việc giá cả này cũng còn tùy thuộc rất nhiều vào sự thẩm định, sự yêu thích, sự hiểu biết cùng chuyện kiến trải trong lãnh vực hội họa của người mà hắn tiếp cận đến đâu nữa, không hề đơn giản. Mặc dầu nghĩ như vậy, tôi cũng không dám xem thường hắn. Mức dự trù của tôi. Nếu hắn đòi khoảng từ 5.000usd trở lại, không cần suy nghĩ. Nếu trên 5000usd đến 7000usd tôi sẽ phải tính kỹ xem túi tiền có cho phép hay không. Nếu như không kham nổi, tôi sẽ nhường lại cho ông luật sư Đ. mua (4), một vị khách quý hào sảng thường xuyên mua sách của tôi và thỉnh thoảng cũng có mua tranh nữa .
Thật ra, nếu bức "Cô gái Hanoi" này không có yếu tố về thuân pháp (5) và con dấu của BTC biểu thị rõ mục đích từ thiện cùng nhiều nghi vấn gây kích thích. Tôi nghĩ sẽ chỉ mua khoảng chừng 1.000usd đổ lại mà thôi. Bởi vì số tiền 4, 5 ngàn dollar Mẽo ở thời điểm này không hề nhỏ. Với số tiền đó tôi có thể mua vài ba bức của những họa sĩ khác thuộc tầm cỡ đình đám cây đa cây đề của miền Nam trước 1975 rất dễ dàng. Nhưng tôi vẫn quyết theo đuổi mua bằng được bức "Cô gái Hanoi" này bởi vì nó có những yếu tố mà ngay cả các họa phẩm khác của Nguyễn Sáng nói riêng và các họa sĩ đàn anh cùng thời với Nguyễn Sáng nói chung cũng chẳng có được. Còn như nếu tôi quá sính về độ bền thì thiếu gì những phẩm vật bằng kim loại, chắc chắn có tuổi thọ cao hơn tờ giấy rất nhiều.. Nhưng tôi bỏ qua tất cả và quyết đeo đuổi cho bằng được mục đích của mình. Tôi nhanh chóng khẳng định trong đầu như vậy!
***
Trước khi ra về. Tôi hỏi cơ may nào mà hắn lại vớ được đồ độc như vậy. Hắn kể:
Khu phố hắn đang được Thủy
cục đặt đường ống dẫn nước vào nhà phải trả phí. Ngày mai là hạn cuối, hắn phải đóng cho tổ trưởng số tiền khoảng hơn bốn trăm ngàn đồng. Trong khi, dốc túi hắn chỉ
còn hơn hai chục ngàn. Không biết cách nào, hắn gọi điện lên tận Thủ Đức hỏi mượn
tiền người quen bán sách cũ, nhưng vì cận Tết ế độ nên họ không có dư để cho mượn.
Thất vọng hắn xách xe chạy loanh quanh tìm các lò ve chai quen thuộc trên địa bàn mong vớ
được món nào bán để gom tiền bù đắp vào khoảng tiền buộc phải đóng cho tổ trưởng dân phố nội trong ngày.
- Số tui cũng hên! nếu người quen trên Thủ Đức có tiền cho mượn thì tui chạy thẳng lên trển thì đâu có gặp dzụ này! Anh biết không! bí quá không biết chạy đâu ra tiền. Tui xách xe chạy lòng vòng không có mục đích, đầu óc rối mù nghĩ lung tung. Khi đi ngang ngã tư Nguyễn Trãi, Tôn thất Tùng góc nhà thờ Huyện Sĩ, thấy đèn vàng tui ráng dzọt lẹ để qua không ngờ gặp xe ve chai cũng vừa trờ tới, thế là “RẦM”. Chưa biết sự thể ra sao! chưa kịp xuống xe! chưa kịp phản ứng gì thì như bão táp mưa sa, cái lỗ tai tui đã lùng bùng tiếp nhận một tràng xỉa xói chói lói lớn hơn cả cái loa phóng thanh của Phường phát tin ập tới mỗi sáng. Không biết bao câu, từ cực kỳ bình dân xổ ra không một chút kềm chế từ con mẹ ve chai có phản xạ cực kỳ nhanh nhạy để đáp trả cho chuyện vừa xảy ra cho mẻ. Tui vội dựng xe xuống xin lỗi. Mẻ không chịu một hai bắt tui phải đền. Bị ăn vạ rồi! xui tận mạng nghèo mắc cái eo. Tui nghĩ dzậy, nhưng mẻ làm dữ quá đành phải xuống nước năn nỉ xin đền. Anh biết sao không? Tui nhìn vào trong thùng xe của mẻ, đâu có cái con mẹ gì ngoài cái bao đựng gạo bằng nylon chè bè dính sơn, vôi vữa tèm lem dơ dáy (6). Tui bước tới giở banh miệng bao ra coi có cái gì để liệu mà đền. Chả có gì ngoài cái khung gỗ tạp có gắn kiếng khá lớn bị nứt đôi, bên dưới có tấm bản đồ Việt Nam cũ nằm đè lên mớ dây điện rối nùi cùng mấy món đồ vớ vẩn nằm lỏng chỏng. Có cái mẹ gì đâu! dzậy mà mẻ làm dữ chửi búa xua, một hai níu bắt tui đền không tha, chắc vì cái tội dám đụng dzô mẻ... Mình có nghề mà!!! Hề... hề… Tui nhìn tấm bản đồ cũ biết chắc là in trước 75, chắc cú bán cũng phải được hai ba chục ngàn. Nghĩ xong tui móc túi ra đưa cho mẻ 10 ngàn. Mẻ tắt đài liền! nói thiệt! tấm kiếng này dù có còn nguyên lành đem về lò mẻ bán chừng năm ngàn chưa chắc lò nó đã chịu mua nữa, nhưng để cho êm chuyện tui đành phải trả như vậy cho rồi! Lúc tui bẻ cái khung để gỡ tấm bản đồ ra, tui thấy bên dưới là một tấm tranh vẽ chì có cái mộc đo đỏ, đọc thoáng qua hàng chữ, tui lẹ tay cuốn cả hai lại sợ mẻ thấy. Xong, tui phóng một lèo về nhà mở ra coi kỹ mới biết là tranh thời Đông Dương, mừng quá tui đem ra tiệm photocopy rồi mang ra cho anh xem liền chứ chưa có đưa cho ai coi hết đó nha! Hắn hăng say kể lại, không biết là có thêm bớt mắm muối gì không! Tôi lắng nghe nhưng mắt vẫn nhìn vào bản photocopy có vẽ bức chân dung cô gái và thấy đây cũng là một sự kiện lạ vui vui dù chưa biết ất, giáp ra sao.
***
Tôi biết hắn cách nay cũng gần chục năm, thoạt đầu còn lớ ngớ nhưng với bản chất lanh lợi khôn ngoan láu lỉnh từng trải trên đường đời. Những yếu tố này giúp hắn nắm bắt rất nhanh sau vài năm lăn lộn. Do va chạm trải nghiệm qua nhiều trong lãnh vực đồng nát nên hắn khá là chắn chắn trong chuyện mua bán. Hắn biết đến từng sở trường, sở đoản của những người hắn đem món hàng đến chào bán. Chính những lần mời chào cùng thời gian ngồi tán gẫu với người mua, hắn có thêm dịp học hỏi để tăng thêm phần công lực cho mình. Có chí thì nên. Nhiều người ra cùng thời với hắn nhưng so ra chả là gì. Trong nghề ve chai đồng nát, một vốn bốn lãi này, nếu mà hiểu biết rộng sẽ rất dễ kiếm sống là vậy. Có những món cứ tưởng là vất đi, nếu biết khai thác nó sẽ trở thành đống tiền ngay. Bố tôi thường hay nói khi tôi còn trẻ. “Của chạy đầy đường, nếu mình biết vận dụng nắm bắt được, nó sẽ về thành của nhà mình là tốt. Nhưng phải luôn luôn nhớ một điều là làm bất cứ việc gì cũng phải dựa trên nền tảng đạo đức làm người! Không được làm điều gì khuất tất, để rồi ân hận!”. Một câu nói tôi nhớ mãi. Tôi từ giã hắn ra về, sau khi dặn hắn đừng quên những gì đã hứa.
Ngày hôm sau khoảng gần trưa hắn gọi điện báo.
- Tui đọc được rồi! Tác giả là Nguyễn Sáng!
- Sao mi đọc được hay vậy? Tôi hỏi.
- Tui chạy khắp nơi, dzô Bảo tàng Mỹ
thuật Thành phố, chìa bản photocopy hỏi không ai biết. Chạy lên trường Đại học Mỹ
thuật cũng không xong. Tui ở gần nhà họa sĩ Tú Duyên, xách qua hỏi ổng cũng chịu, Cầm dzô nhà thờ hỏi mấy Cha xứ cũng lắc đầu (Hắn là con chiên của Chúa). Cuối cùng vào hội Mỹ Thuật
Thành Phố mới gặp được một ông già, ổng cho biết là tranh của Nguyễn Sáng làm tui mừng húm. Hắn nói một
hơi khoe thành tích.
- Vậy chứ chú mày lấy danh
nghĩa gì mà đi hỏi lung tung vậy? Tôi hỏi.
- Có khó gì đâu. Tui nói tui là sinh viên mỹ thuật làm đề tài về mấy họa sĩ nên ai cũng vui vẻ giúp hổng khó dễ gì. Hắn cười trả lời, có vẻ đắc ý về sự tháo vát của mình. Tôi nghe, bán tín bán nghi mà thán phục tài trí của hắn. Chủ đích của tôi hiện giờ là mua cho được bức tranh, còn hắn nói gì cũng kệ hơi đâu vặn vẹo chi cho mất hòa khí.
- Giờ biết của Nguyễn Sáng rồi muốn bán bao nhiêu? Tôi hỏi.
- Chưa hết một tuần mà! Tui đang bước vào một lãnh vực mới! Để tui tìm hiểu kỹ xong rồi sẽ nói chuyện nha! Quả là tay siêu hạng, lõi đời đáng nể. Tôi nghe thấy trong giọng nói của hắn bây giờ có vẻ hơi trịch thượng một chút, hắn nghĩ mình đang cầm đằng cán, tôi là người phải o bế hắn.
Hết hạn một tuần không thấy
hắn trả lời, tôi gọi điện. Hắn cho hay là đang về quê ăn đám giỗ, sau
hai hôm nữa mới về rồi sẽ gặp tôi. Một thủ thuật mới, lại một kiểu hoãn binh
của hắn. Tôi bình thản chờ xem hắn diễn tấu như thế nào.
***
Đúng hẹn! trước một ngày xúc tiến việc mua bán chính thức, hắn tay không ra hàng gặp tôi vào buổi sáng. Sau một hồi tán hưu tán vượn, hắn đưa ra một cái giá mà tôi phỏng đoán ít nhất là phải như thế; 4000usd [Bốn ngàn dollar Mỹ] tương đương sáu chục triệu đồng tiền Việt. Sau một chuỗi kỳ kèo thương lượng, tôi đã phải đồng ý mua của hắn với một cái giá không thể nào lay chuyển được nữa là: 50 triệu đồng. (Tương đương với 6 cây vàng SJC vào thời điểm đó).
Tóm lại! với tất cả tình nghĩa qua lại bao năm trời với nhau cùng sự kỳ kèo cả buổi trời đến khô cả miệng muốn cứng cả lưỡi, hắn mới động lòng bớt cho được như vậy! Nói gì thì nói, hắn có tinh quái đến đâu chăng nữa nhưng sự hiểu biết trên con đường nghệ thuật, hắn chưa phải là người ngồi chung chiếu. Ngay từ đầu tôi đã có ý nghĩ phải mua cao hơn thiên hạ mới mong thó được của tay này. Sự giao hẹn của hắn rất chặt chẽ khôn khéo. Hắn nói thẳng với tôi không chút che đậy dấu diếm. Là phải làm sao để cho phần thiệt hại về phía hắn càng ít càng tốt. Một việc làm hoàn toàn nghiêng hẳn phần lợi về phía hắn. Tôi biết và chấp nhận chuyện này, miễn giá cả nằm trong khung dự kiến của mình là được. Mà suy cho cùng cũng chẳng còn "binh" đường nào cho được. "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức".
Tôi nương theo quan niệm người xưa. Duyên nó bén cứ manh dạn đón nhận. Mua là được, dù có cao đi nữa miễn nó vẫn còn nằm trong tầm kiểm soát là quá tốt rồi. Đồng ý là phải bỏ ra số tiền khá to so với hoàn cảnh kinh tế của mình vào lúc này nghĩ cũng nẫu người. Nhưng phải nhớ, đồng tiền bát gạo còn dễ kiếm, chứ vật phẩm quý hiếm đâu phải lúc nào cũng "chộ". Giờ tranh quí tầm người. Của ngon dâng đến tận mồm đủ sức nhai mà chê để kẻ khác ăn hộ thì quá tệ! Thời buổi mật ít ruồi nhiều, cơ hội bằng vàng qua đi, chẳng bao giờ gặp lại! Chi ly quá để vuột, rồi đứng ngó thiên hạ diễn trò mở loa phóng thanh mà quát thì lỗ tai nào mà chịu cho thấu! Tóm lai! tình hình rơi vào thế triệt buộc, day qua vặn lại cũng không còn phương kế nào khác, đành phải nghiến răng xuống tay tranh tiên tránh chuyện hắn đổi ý vào phút chót. Chuyện đã từng xảy ra rồi chứ đâu phải chưa có...
Ngay tối hôm đó, tôi họp hội đồng gia đình để xin ý kiến. Sau lời thuyết giải ỷ ôi, bày tỏ lòng ham mê thành cái tật của mình trước mâm cơm. Cũng may cả nhà từ vợ chí con đều đồng thuận giải cứu cho máu hám tranh của tôi. Thế là đi đong khoản tiền lời cả mùa lịch đầy vất vả đẫm mồ hôi của cả vợ lẫn con suốt mấy tháng trời. Nhưng không sao! cả nhà vẫn hoan hỷ, chỉ có điều phải chấp nhận đón cái Tết năm Ất Dậu không thoải mái như mọi năm mà thôi. Nghèo mà ham chơi nó khổ như thế đó.
***
Tôi hẹn hắn ở cửa hàng 292 Võ Văn Tần. Rơi vào buổi sáng thứ Bảy, ngày 19/01/2005, (nhằm ngày mồng 10 tháng 12. năm Giáp Thân). Sau khi mở bức tranh ra dơ lên hạ xuống soi trước rọi sau xem có bỏ sót chỗ nào không! chỉ có mấy quầng nước và có ánh sáng chiếu xuyên qua 2 lỗ thủng cỡ hạt gạo nằm gần mái tóc phía trên bờ vai trái không đáng kể, tất cả không ảnh hưởng gì đến hình họa bức tranh! Yên tâm! Tôi nói thong thả nói.
- Tui bỏ số tiền lớn ra để mua tranh thiệt nên cần có sự bảo đảm từ chú mày, vì vậy tui phải coi thật kỹ lần chót xem có bị làm giả hay là tranh chép không, chớ mới cầm trên tay coi sơ sơ một hồi như vầy hổng có yên tâm chút nào hết! Giờ tui đề nghị đưa trước 1.000usd đặt cọc, chú mày để tranh lại cho tui coi hai ngày. Xong! OK là giao đủ tiền. Còn nếu là tranh giả hay chép thì chú mày phải trả lại 1.000usd cho tui chịu không? Sau một hồi suy nghĩ hắn đồng ý và xin cho hắn ký tên nháy vào sau lưng bức tranh làm dấu. Tôi O.K không nói gì thêm và nghĩ thầm trong bụng, Với cái giá đưa ra 60 triệu mà bớt đi cái rụp còn 50 triệu đồng, chắc chắn tôi là người trả giá cao nhất rồi. Giờ mà có kề dao dô cổ bắt hắn đừng bán e cũng không phải dễ. Tôi cũng hiểu phần nào về cung cách mua bán của hắn. Trong các lần giao dịch, hắn ít khi nào chịu bớt, nếu có thì chỉ bớt rất ít cho có, thế mà giờ hắn lại văng mạng bớt hẳn cả 10 triệu đồng là hiểu ngay nó như thế nào... Nhưng không sao, với tôi giá cả không quan trọng bằng chuyện mua được phẩm vật quý hiếm nguyên gốc có giá trị đích thực mà tôi yêu thích là vui lắm lắm rồi. Nó có thể cao đối với mình nhưng với người nhiều tiền lắm của nó sẽ khác. Hơn nữa nếu gặp phải người đồng sở thích, hiểu rõ giá trị mà lại rủng rình nữa thì... Sự tùy thuộc vào khả năng tài chính của người chịu chơi không phải là ảo tưởng... Tôi tự an ủi mình bằng ý nghĩ chủ quan như vậy.
Thực sự ra chuyên kéo dài thêm hai ngày vì tôi muốn soi thật kỹ lại lần cuối cho yên tâm thôi, chứ khi cầm bức tranh trên tay tại nhà hắn là tôi đã nhìn thấy rõ được các yếu tố vật lý tác động lên bề mặt vật chất một cách tự nhiên xảy ở nhiều nơi trên bức tranh rồi. Những chỉ dấu đặc trưng này đã khẳng định không thể nào làm giả cho được cho dù có khéo tay đến mấy. Nói thì thấy khó chứ đối với những ai đã từng va chạm thì nhìn vào là thấy ngay chứ không riêng gì tôi.
Tóm lại! đây là một tác phẩm ký họa truyền thần đầy hấp dẫn của hoạ sĩ Nguyễn Sáng. Về độ tuổi thì nghe, ngó chung quanh chưa thấy được tấm nào trên thị trường có tuổi già hơn. Tôi có thấy một bức của Nguyễn Sáng vẽ mẫu thân nhà sưu tập tranh Đức Minh bằng phấn tiên in trong sách nhưng lại vẽ vào năm 1945. Như vậy bức ký họa truyền thần chân dung "Cô gái Hanoi" tạm thời được xem là sâu tuổi nhất trong giòng tranh của họa sĩ Nguyễn Sáng cho đến tận hôm nay tháng 01-2005. Bức tranh đã được 61 tuổi. Và đã góp mặt trở lại trong một tình huống đầy kịch tính và đầy bất ngờ sau một Lục Thập Hoa Giáp nằm im trong bóng tối. Sự trở lại của bức ký họa truyền thần "Cô gái Hanoi" của họa sĩ Nguyễn Sáng đã bổ sung cho nền Mỹ Thuật Việt Nam một tác phẩm có giá trị bất biến của một họa sĩ tài danh mang tầm vóc quốc gia. Và ngoài giá trị nghệ thuật ra bức "Cô gái Hanoi" còn là một kỷ vật, đồng thời cũng là vật chứng của một giai đoạn lịch sử đầy biến động của nước nhà nữa. Rất xứng đáng để cho chúng ta trân trọng và gìn giữ. (7)
Saigon, ngày 22-01-2005.
Cauminhngoc.
(Lưu
giữ và giới thiệu)
(A) Đây là một tác phẩm nghệ thuật đích thực. Không phải là bản phác thảo ghi nhận sự việc thông thường. Nguyễn Sáng đã quán thu được những nét đặc thù của người mẫu chỉ trong khoảng khắc ngắn ngủi để diễn cảm lên mặt giấy một cách trọn vẹn. Một điểm vàng cho chàng trai trẻ còn đang đeo đuổi việc học tập với nhiều khó khăn ở phía trước. Nếu không có tác phẩm “Cô gái Hanoi” này, chúng ta không làm sao biết được tài năng của Nguyễn Sáng đã sớm bộc lộ ngay từ lúc còn là chàng sinh viên năm thứ Tư của Trường Cao Đẳng Mỹ Thuât Đông Dương. Phải như thế nào đó Nguyễn Sáng mới được Ban Giám Hiệu của Trường tin tưởng chọn và giao cho trọng trách đầy khó khăn, nhưng rất đỗi tự hào này trong khi đương thời còn có biết bao vị đàn anh cùng những sinh viên khác của trường! Đó là tín hiệu cho thấy tài năng vượt trội của Nguyễn Sáng...
(1) Theo “Những ngày chưa quên” của Đoàn Thêm. Quyển 01 trang 24, từ dòng 12 đến dòng 20 có ghi. [Máy bay Anh, Mỹ tới thăm viếng Bắc Việt từ giữa năm 1942, mới đầu một tháng dăm lần, nhưng số phi vụ càng ngày càng tăng, trước còn do thám, sau bắn phá và ném bom. Các cuộc tấn công chỉ nhằm những nơi có Nhật đóng, song cơ sở Nhật rải rác trong các thành thị và ngoại ô, nên sự thiệt lây đôi khi khó tránh; tỉ như vụ ném ga xe lửa Gia Lâm và Hà nội cuối 1943; Hơn ngàn người chết và bị thương...v...v...]
[“Tháng 12/1943, Mỹ ném bom Hà Nội. Theo chủ trương của Nha học chính Đông Dương các trường phải sơ tán khỏi Hà Nội, - Khoa hội họa và một bộ phận nhỏ khoa điêu khắc trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông dương sơ tán lên Sơn Tây do giáo sư Inguimberty cùng với các họa sĩ Nam Sơn và Tô Ngọc Vân phụ trách”. (Trích trong Họa sĩ Nguyễn Tường Lân. Chuyện bây giờ mới kể)].
(2) Vào giai đoạn "bo bo củi thước", thời điểm mà tranh lua đang là cao trào ở Saigon, tôi đã từng nghe qua một câu nói: “Tranh vẽ trên giấy hay lụa có giá không cao bằng sơn dầu vẽ trên bố”. Một nhận định chưa hẳn là chân lý. Nếu so sánh về độ bền chất liệu hữu cơ của phẩm vật thì không có gì sai. Nhưng đứng trên quan điểm để định vị giá trị thì ta phải có cái nhìn khác, không thể vin vào chất liệu mà quên đi giá trị vốn có của nó cho được. Gút lại! chuyên này cũng còn tùy thuộc vào sở thích cá nhân nữa. Nếu thích thì mấy cũng cân. Không thích thì phủi tay cái xoạch là xong. Đó là lẽ thường tình.
Với cá nhân tôi, bất cứ một phẩm vật nào đã từng trải qua quá trình gạn lọc của thời gian mà còn tồn tại, đều xứng đáng được trân trọng gìn giữ. Nếu mà vật phẩm đó, tự thân còn có chứa đựng thêm một vài yếu tố chỉ dấu cho sự kiện nào đó đã từng xảy ra, được những người ở thời điểm đó trân trọng đánh giá cao, cho đến ngay cả các nhà nghiên cứu sau này cũng đồng thuận thì dẫu cho chất liêu cấu tạo vật phẩm là gì đi nữa, nó vẫn có giá trị bất biến và sẽ trở thành bảo vật nếu được giới chuyên gia công nhận. Và cũng không thể cào bằng giá trị giữa hai vật phẩm của cùng một tác giả. Chúng không chỉ có sự khác biệt nhau về độ bền chất liệu, mà còn khác nhau cả về bản thể có chứa đựng thêm một dấu ấn đặc biệt nữa. Với sự việc này, cần phải xem xét phân định so sánh thiệt hơn một cách sáng suốt để đưa chúng về đúng vị trí vốn có một cách nghiêm túc, không thể lẫn lộn cho được. Điển hình như tác phẩm “Cô gái Hanoi” này. Mặc dù là được vẽ trên giấy canson có độ bền không thể so với một tác phẩm sơn dầu của Nguyễn Sáng. Nhưng đứng trên phương diện phẩm giá thì "Cô gái Hanoi" này không hề thua kém bất cứ một tác phẩm nào khác trong giòng tranh chính thống của Nguyễn Sáng cho được, Và tác phẩm "Cô gái Hanoi" cũng là một điểm dừng rất hiếm hoi để mà soi xét về quá trình phát triển của họa sĩ Nguyễn Sáng trên con đường mỹ thuật, khi mà ông đang còn là sinh viên ở vào giai đoạn cuối của trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương thuộc Pháp. Vì vậy chúng ta cần phải tĩnh táo soi xét một cách nghiêm túc để tránh những sai lầm của định kiến có thể dẫn đến chuyện xem thường mà bỏ bê, để rồi ôm sự tiếc nuối trong lòng.
(3) Khi cầm bức tranh trên tay và đọc nội dung con dấu của BTC. Tôi khẳng định bức tranh này thuộc thể loại "ký họa truyền thần". Người thật việc thật, Nguyễn Sáng đã vẽ trực tiếp người mẫu ngay tại buổi triển lãm trong một khoảng thời gian ngắn chứ không phải vẽ theo trí nhớ hay tưởng tượng. Vì là vẽ truyền thần, mỹ nhân là nhân vật có thật. nhưng không lưu lại danh tính nên đã để lại một điều thắc mắc đáng tiếc cho hậu thế.
.JPEG)
.JPEG)
%20-%20Copy.JPEG)
.JPEG)
